معرفی کتب و آثار جهان اسلام

کَشْفُ الغُمَّة فی مَعْرِفَةِ الأئمّة(ع) کتابی به زبان عربی در شرححال، فضائل و معجزات چهارده معصوم(ع) نوشته علی بن عیسی اربلی (درگذشته ۶۹۲ق) از عالمان دینی شیعه میباشد. نویسنده، کتاب را با انگیزه روشنکردن حقانیت آنان بر دشمنان اهل بیت و مقابله با غلوکنندگان ائمه(ع) نگاشته و در تألیف خود، استفاده از منابع اهل سنت را بر منابع شیعی مقدم داشته است.

جایگاه

کتاب کشف الغمه مفصلترین اثر درباره زندگی امامان شیعه(ع) در قرن هفتم هجری[۱] و مهمترین اثر علی بن عیسی اربلی قلمداد شده است.[۲]

رسول جعفریان کتاب کشف الغمه را بهلحاظ ابتکاریبودن روش مؤلف در تدوین آن و نیز موضع معتدل او در مورد اختلافات میان شیعه و اهلسنت مورد علاقه و مراجعه شیعه و اهلسنت دانسته است.[۳] از نظر جعفریان، این علاقه موجب شده تا این کتاب را بسیاری از عالمان قرن هفتم روایت کنند[۴] و نسخ کهن فراوانی از آن موجود باشد.[۵]

مؤلف

مقالهٔ اصلی: علی بن عیسی اربلی

ابوالحسن بهاءالدین علی بن عیسی هَکّاری (درگذشت ۶۹۲ق)، مشهور به بهاءالدین اِرْبِلی محدّث و مورّخ شیعی قرن هفتم است. بهاءالدین اِرْبِلی در اِرْبِل زاده شد و همانجا پرورش یافت.[۶] پدرش فخرالدین عیسی، معروف به ابن جِجْنی حاکم اربل و نواحی آن بود.

موضوع و محتوا

این کتاب درباره زندگانی پیامبر(ص)، فاطمه زهرا(س) و ائمه اثنیعشر(ع) و مناقب و معجزات آنان نوشته شده است. مصنف همچنین اشارهای هم به حضرت خدیجه(س) دارد.

این کتاب دو جزء دارد:

• جزءِ اول دربرگیرنده زندگانی پیامبر 1(ص) و امام علی(ع)است و تاریخ اتمام آن شعبان ۶۷۸ق است.[۷]
• جزءِ دوم هم دربرگیرنده زندگانی حضرت فاطمه(س)، حضرت خدیجه و امامان است و تاریخ اتمام آن رمضان ۶۸۷ ذکر شده است.[۸] وی در مقدمه کتاب[۹] صراحتاً تشیع خود را اعلام داشته و اهل بیت را ثانی ثقلین دانسته، دوستی و دشمنی با آنان را دوستی و دشمنی با خدا عنوان کرده است. او چند مناظره با دانشمندان اهل سنت داشته[۱۰] و تعبیراتی همچون اصحابنا الشیعه[۱۱] و انّا معاشر الشیعه[۱۲] دارد.

اربلی در پایان هر باب کتاب کشف الغمه قصیدهای نیز در مدح یا مرثیه اهل بیت سروده است. این کتاب از منابع وسائل الشیعه و بحارالانوار بهره برده است.[۱۳]

نویسنده کتابش را با نقل آخرین مطالبِ کتاب احتجاج طبرسی درباره امام زمان(ع) به پایان برده و پس از آن سه قصیده از اشعاری که در باره امام زمان(ع) سروده نقل کرده است. نخستین قصیده اش قصیدهای میمیه است و آخرین قصیده ای که در مدح امام زمان(ع) سروده اینگونه آغاز شده است.

ايها السادة الائمة انتمخيرة الله اوّلاً و اخيراً قد سموتم إلى العُلى فافترعتمبمزاياكم المحل الخطيرا